Sốc nhiệt khi chạy bộ: dấu hiệu và cách xử lý

Ba mức này có thể nối tiếp nhau trong cùng một buổi chạy. Người chạy thường bỏ qua dấu hiệu sớm vì nghĩ chỉ là mệt. Một chi tiết quan trọng: người bị sốc nhiệt khi vận động vẫn có thể đổ mồ hôi. Đừng đợi da khô mới nghĩ đến sốc nhiệt.

• Nhịp tim cao bất thường ở tốc độ chậm, và không giảm khi bạn chạy chậm lại.
• Chóng mặt, hoa mắt, nhìn mờ, đứng không vững.
• Đau đầu tăng dần, buồn nôn.
• Nổi da gà hoặc thấy ớn lạnh giữa trời nóng.
• Ngừng ra mồ hôi, hoặc thấy đầu óc lơ mơ, khó tập trung.

Gặp bất kỳ dấu hiệu nào, hãy dừng ngay, không cố về đích hay cố chạy cho đủ quãng đường. Đi vào bóng râm, ngồi hoặc nằm, nới lỏng quần áo, uống nước và nhờ người xung quanh giúp.

1. Chuyển ngay người bệnh vào chỗ mát, thoáng gió. Hạn chế người vây quanh.
2. Nới lỏng hoặc cởi bớt quần áo bên ngoài.
3. Lau người bằng khăn mát, hoặc dội nước mát lên người rồi quạt.
4. Đặt khăn thấm nước mát hoặc nước đá ở nách, bẹn và hai bên cổ.
5. Nếu người bệnh tỉnh và uống được, cho uống từng ngụm nhỏ nước mát, tốt nhất là Oresol pha đúng hướng dẫn.
6. Với chuột rút, xoa bóp nhẹ vùng cơ bị co.
7. Nếu có dấu hiệu nặng, gọi ngay 115 hoặc đưa đến cơ sở y tế gần nhất, và tiếp tục chườm mát trong suốt quá trình di chuyển.

• Đừng cho uống thuốc hạ sốt như paracetamol hay aspirin. Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ lưu ý các thuốc này không giúp hạ nhiệt trong bệnh do nóng và có thể gây hại.
• Đừng cho uống gì khi người bệnh nôn hoặc không tỉnh.
• Tránh rượu bia, đồ uống có cồn hoặc nhiều caffeine.
• Đừng để người bệnh tự đứng dậy chạy tiếp, kể cả khi họ nói đã đỡ.
• Đừng chần chừ gọi cấp cứu khi người bệnh lú lẫn. Làm mát nhanh là yếu tố quyết định.

Gọi cấp cứu ngay khi người bệnh mất ý thức dù chỉ một lúc, lú lẫn, nói không rõ, co giật, khó thở tăng dần, hoặc tình trạng không đỡ sau khi đã nghỉ mát và làm mát. Theo tuyên bố của Hội Y học Thể thao Hoa Kỳ (ACSM), nhận ra sớm và làm mát nhanh giúp giảm biến chứng và tử vong do sốc nhiệt khi vận động. Đó là lý do bạn cần làm mát ngay tại chỗ trong lúc chờ xe.

Người chưa quen nóng, đang mất nước, mới ốm dậy hoặc đang dùng một số loại thuốc dễ kiệt sức vì nóng hơn. Sốc nhiệt cũng có thể xảy ra ở người khỏe mạnh khi họ chạy quá sức, kể cả hôm trời không quá nóng.

• Chạy sáng sớm hoặc tối, tránh khung 10 giờ sáng đến 4 giờ chiều.
• Giảm tốc độ theo thời tiết, chạy theo cảm giác hoặc nhịp tim, xem pace chạy bộ là gì.
• Uống nước đều trong ngày và mang nước khi chạy trên 45 phút. Xem uống bao nhiêu nước khi chạy bộ.
• Mặc đồ sáng màu, thoáng, đội mũ, dùng kem chống nắng.
• Không chạy khi đang sốt hoặc vừa uống rượu bia tối hôm trước.
• Chạy cùng bạn trong những ngày nóng để có người nhận ra khi bạn có dấu hiệu lạ.

Ở công viên hay bờ hồ, bạn có thể là người đầu tiên thấy một người chạy loạng choạng, nói líu nhíu hoặc ngã quỵ. Đừng nghĩ họ chỉ mệt. Hãy hỏi tên, hỏi đang ở đâu. Nếu họ trả lời lộn xộn, coi như sốc nhiệt cho đến khi nhân viên y tế nói khác.

1. Gọi 115, nói rõ địa điểm và "nghi sốc nhiệt khi chạy bộ".
2. Nhờ người xung quanh mang nước, đá, khăn, quạt từ quán gần đó.
3. Đưa người bệnh vào bóng râm, làm mát như các bước ở trên.
4. Ở cạnh họ cho đến khi xe cấp cứu đến, và kể lại cho nhân viên y tế những gì bạn thấy.

• Xuất phát sớm nhất có thể, đặt báo thức từ tối hôm trước.
• Chọn vòng lặp ngắn đi qua nhà, quán nước hoặc cửa hàng tiện lợi để tiếp nước.
• Chạy nửa đầu chậm hơn dự định. Nóng tích lũy dần, nửa sau mới là lúc khó.
• Đặt sẵn một mốc dừng: nếu đến km này mà nhịp tim hoặc cảm giác quá cao, rút ngắn buổi chạy.

Không có huy chương nào đáng để chạy tiếp khi đang chóng mặt giữa trời nắng. Thử thách của X-Challenge cộng dồn nhiều buổi, nên bạn có thể dừng hôm nay và bù vào hôm mát. ODIN là 10 km trong 10 ngày, LY có tới 68 ngày. Những ngày nắng gắt, chạy máy trong nhà vẫn được tính.

• Say nắng và sốc nhiệt khác nhau thế nào? Trong cách nói thường ngày, say nắng chỉ các mức nhẹ hơn như mệt, chóng mặt, buồn nôn. Sốc nhiệt là mức nặng nhất, có rối loạn ý thức và cần cấp cứu.
• Uống thật nhiều nước có tránh được sốc nhiệt? Nước giúp phòng ngừa nhưng không đủ. Tốc độ quá sức và trời quá nóng vẫn có thể gây sốc nhiệt dù bạn uống đủ.
• Sau khi bị kiệt sức do nóng, bao lâu thì chạy lại? Nghỉ ít nhất vài ngày và quay lại bằng buổi nhẹ, mát. Sau sốc nhiệt, hãy để bác sĩ quyết định thời điểm tập lại.

Đây là thông tin chung, không thay thế tư vấn y tế. Nếu đau kéo dài, đau tăng dần, sưng, hoặc bạn có bệnh nền, hãy đi khám.

• Bộ Y tế hướng dẫn cách chăm sóc sức khỏe mùa nắng nóng, Báo Sức khỏe & Đời sống (19/5/2023)
• Heat emergencies, MedlinePlus, Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ
• ACSM: Exertional heat illness during training and competition, Med Sci Sports Exerc (2007)
• Cách phòng tránh sốc nhiệt do nắng nóng, Vinmec