Thần thoại Bắc Âu cho người mới: chín cõi, các vị thần và Ragnarök

Người Viking không để lại sách kể chuyện thần linh của mình. Bảo tàng Ashmolean của Đại học Oxford ghi rằng một số câu chuyện được khắc trên bia đá rune, còn nhiều câu chuyện khác được các tu sĩ thời trung cổ chép lại, khi Bắc Âu đã theo Cơ Đốc giáo. Hai nguồn chính ngày nay là:

• Edda thơ: tập hợp các bài thơ cổ về thần và anh hùng, chủ yếu còn lại trong một bản chép tay Iceland gọi là Codex Regius. Bài mở đầu, Völuspá (Lời tiên tri của nữ pháp sư), kể từ lúc thế giới hình thành đến Ragnarök.
• Edda văn xuôi: do nhà thơ Iceland Snorri Sturluson (mất năm 1241) viết, kể lại các thần thoại bằng văn xuôi, dưới dạng cuộc hỏi đáp giữa vua Gylfi và ba nhân vật bí ẩn. Đây là cách dễ đọc nhất cho người mới.

Vì được chép lại sau nhiều thế kỷ truyền miệng, các câu chuyện đôi khi mâu thuẫn nhau, và các nhà nghiên cứu vẫn tranh luận phần nào là tín ngưỡng thật của người Viking, phần nào là cách người chép kể lại. Hãy đọc chúng như văn chương cổ, có nhiều dị bản.

Trung tâm thế giới là Yggdrasil, cây tần bì khổng lồ có cành vươn khắp trời đất. Edda văn xuôi kể cây có ba rễ: một rễ ở chỗ các vị thần, một ở xứ người khổng lồ băng giá, nơi có giếng tri thức của Mímir, và một xuống tận Niflheim, nơi con rồng Níðhöggr gặm rễ cây từ bên dưới. Các vị thần họp hội đồng mỗi ngày dưới gốc cây.

Midgard, cõi người, được bao quanh bởi biển sâu, nơi mãng xà Jörmungandr nằm cuộn quanh mọi vùng đất và tự cắn đuôi mình. Cầu vồng Bifröst nối các cõi với Asgard, và thần Heimdall ngồi ở đầu cầu canh chừng người khổng lồ. Edda văn xuôi tả Heimdall cần ngủ ít hơn chim, nhìn xa trăm dặm cả ngày lẫn đêm, và nghe được cả tiếng cỏ mọc.

Các vị thần Bắc Âu chia làm hai dòng. Æsir sống ở Asgard, gồm Odin, vợ ngài là Frigg, Thor, Baldr, Tyr và Heimdall. Vanir là một dòng thần khác, đứng đầu là Njörðr cùng hai con Freyr và Freyja. Theo chú giải của Bellows, Vanir có lẽ ban đầu là các vị thần gắn với nước và biển.

Völuspá nhắc đến cuộc chiến đầu tiên của thế giới, giữa Æsir và Vanir. Hai bên kết thúc bằng một hiệp ước và trao đổi con tin, nên Njörðr, Freyr và Freyja về sống cùng Æsir và trở thành những vị thần nổi bật. Ngoài vài chi tiết đó, các nguồn cổ cho biết khá ít về dòng Vanir.

Ba nhân vật nổi tiếng nhất có bài riêng: Odin, Thor và Loki là ai, kèm những chỗ phim Marvel kể khác với thần thoại.

Valhalla là sảnh đường của Odin. Edda văn xuôi kể rằng những ai ngã xuống trong chiến trận được xem là con trai được Odin chọn, và ngài chuẩn bị Valhalla cho họ. Ở đó họ được gọi là einherjar, những chiến binh chờ trận chiến cuối cùng. Các valkyrie, tên có nghĩa là “người chọn kẻ tử trận”, là những nữ thần đưa họ về.

Valhalla vì thế gần với một sảnh tiệc của đạo quân đang chờ lệnh hơn là một thiên đường để nghỉ ngơi. Khi Ragnarök đến, các einherjar theo Odin ra trận và cùng ngã xuống.

Ragnarök, bản dịch tiếng Anh của Edda văn xuôi gọi là “hoàng hôn của các vị thần”, là ngày mọi xiềng xích đứt tung. Loki cùng con cái và người khổng lồ tấn công, Surtr phóng lửa khắp thế giới, gần như mọi vị thần ngã xuống, khói bốc quanh cây Yggdrasil và mặt đất chìm xuống biển.

Sau đêm dài là bình minh. Mặt đất xanh tươi trồi lên từ biển, ruộng tự trổ bông dù không ai cày cấy, các vị thần thức dậy trong cuộc sống mới và Baldr trở về. Vì có đoạn hồi sinh này, nhiều người đọc Ragnarök như một vòng tuần hoàn: thế giới cũ phải sụp đổ để thế giới mới mọc lên.

1. Phần Gylfaginning trong Edda văn xuôi. Nó ngắn, kể theo lối hỏi đáp và có bản dịch tiếng Anh miễn phí trên Project Gutenberg.
2. Völuspá trong Edda thơ, bài thơ kể lịch sử thế giới từ khởi nguyên đến Ragnarök. Đọc kèm chú giải vì thơ rất cô đọng.
3. Hávamál, những lời khuyên của Odin, có đoạn ngài kể chuyện treo mình chín đêm trên cây để học chữ rune.
4. Xem phim Marvel như một bản phóng tác vui, không phải tài liệu.

Bộ Legends Of Asgard kể ba chặng của Ragnarök qua ba vị thần: LOKI với cầu Bifröst vỡ, ODIN với cây Yggdrasil và con mắt trao cho giếng Mímir, THOR với Surtr trỗi dậy trên thành Asgard. Đọc thần thoại trước khi chạy khiến từng chi tiết trên huy chương có nghĩa hơn.

• Thần Bắc Âu khác thần Hy Lạp ở đâu? Các vị thần Bắc Âu có thể chết, và phần lớn ngã xuống ở Ragnarök. Thần Hy Lạp thì bất tử.
• Æsir và Vanir khác gì? Đó là hai dòng thần từng đánh nhau rồi giảng hòa. Odin và Thor thuộc Æsir, Freyr và Freyja thuộc Vanir.
• Rune là gì? Hệ chữ cổ của các dân tộc German, khắc trên đá, gỗ và kim loại. Trong thần thoại, Odin học được rune khi treo mình chín đêm trên cây.
• Valhalla có phải thiên đường? Không hẳn. Đó là nơi các chiến binh chờ trận chiến cuối cùng cùng Odin.

• The Younger Edda (Prose Edda), Snorri Sturluson, bản dịch R. B. Anderson, Project Gutenberg
• The Poetic Edda, bản dịch và chú giải H. A. Bellows, Project Gutenberg
• Viking belief, Ashmolean Museum, Đại học Oxford