Huy chương chạy bộ được làm như thế nào: từ bản vẽ đến lớp men

Mọi thứ bắt đầu bằng bản vẽ. Người thiết kế phải nghĩ trước kim loại làm được gì: nét quá mảnh có thể không đúc ra được, hai màu men đứng sát nhau cần một viền kim loại ngăn giữa. Một mẫu tốt chia rõ vùng nào là kim loại, vùng nào là men, chữ nào nổi, chữ nào chìm.

Sau đó bản vẽ được dựng thành mẫu nổi, ngày nay thường bằng phần mềm 3D. Đây là bước quyết định huy chương trông sống động hay phẳng lì. Phù điêu nhiều tầng, như khuôn mặt nhân vật nhô cao hơn nền, cần người dựng mẫu có tay nghề, vì một chênh lệch nhỏ cũng đổi hẳn cách ánh sáng rơi lên bề mặt.

Từ mẫu nổi, xưởng gia công khuôn bằng kim loại cứng. Khuôn thường là phần tốn công nhất của cả quy trình. Mỗi chi tiết trên huy chương là một chi tiết trên khuôn, nên một khuôn sắc nét cho ra rất nhiều tấm giống hệt nhau, còn một khuôn vội sẽ lặp lại lỗi của nó trên từng tấm.

Huy chương có bộ phận rời, như một mảnh gắn nam châm hay một vòng xoay, cần thêm khuôn cho từng bộ phận và thêm công lắp ráp bằng tay. Đó là lý do những chi tiết như vậy hiếm gặp trên huy chương giải chạy đại trà.

Có hai cách tạo hình chính. Với đúc, hợp kim được nung chảy rồi ép vào khuôn. Hợp kim kẽm hay được dùng vì nóng chảy ở nhiệt độ tương đối thấp và chảy được vào các chi tiết nhỏ. Đúc cho phép huy chương dày, nhiều tầng, có lỗ khoét và viền không đều. Với dập, một tấm đồng, sắt hoặc hợp kim phẳng được đặt giữa hai mặt khuôn rồi ép bằng lực rất lớn. Dập nhanh và tiết kiệm cho số lượng lớn, nhưng độ nổi nông hơn.

Ra khỏi khuôn, phôi còn ba via, tức phần kim loại thừa ở mép. Thợ mài bỏ ba via, đánh nhẵn cạnh và kiểm tra bề mặt trước khi mạ. Một tấm huy chương sờ mép thấy sắc hoặc gồ ghề là dấu hiệu bước này bị làm vội. So sánh chi tiết hai cách có trong bài mẫu huy chương chạy bộ.

Phôi được mạ để có màu vàng, bạc, đồng, đen hoặc các màu kim loại khác. Lớp giả cổ, hay patina, là cách làm tối bề mặt rồi đánh sáng lại phần nổi, để rãnh chìm giữ màu tối. Kết quả là hoa văn có chiều sâu như đồ cổ. Bộ Legends Of Asgard dùng lớp patina đồng cổ hoàn thiện thủ công theo cách này.

Vì phần tối là cố ý, đừng chà nó bằng kem đánh bóng kim loại. Viện Bảo tồn Canada khuyên giữ nguyên lớp patina, sơn và men gốc trên huy chương. Cách chăm sóc chi tiết có trong bài cách treo và bảo quản huy chương.

Theo một bài của chương trình Antiques Roadshow trên PBS, người làm cloisonné truyền thống uốn dây kim loại theo hình vẽ làm khung, rồi tô và nung men lặp lại có khi hơn 20 lần cho đến khi men đầy ngang dây, với lò nung khoảng 760°C. Trên huy chương hiện đại, chữ cloisonné thường được dùng rộng hơn cho các kiểu men có viền kim loại ngăn từng vùng màu.

Men dạ quang là một biến thể: bột phát quang trộn vào men hấp thụ ánh sáng rồi tỏa sáng trong bóng tối. Màu xanh trên huy chương LOKI dùng loại men này.

Dây đeo thường làm từ polyester hoặc satin. Hoa văn có thể in chuyển nhiệt, tức là mực được ép nhiệt thấm vào sợi vải, nên màu không bong khi gập. Mép dây được may hoặc hàn nhiệt cho khỏi sờn, rồi gắn vào huy chương qua một khoen kim loại.

Cự ly và tên thử thách được khắc thẳng vào khuôn, nên trở thành một phần của kim loại thay vì một miếng dán. Huy chương Asgard có cự ly và số ngày khắc trên đỉnh, còn huy chương Tứ Linh khắc tên linh vật và cự ly ở mặt sau, bên dưới hình linh thú. Bước cuối là kiểm tra từng tấm: men có tràn không, mạ có đều không, bộ phận rời có chắc không, rồi đóng vào hộp có lót để không trầy khi vận chuyển.

• Mép nhẵn, không sắc tay, không còn ba via.
• Men đều màu, không bọt khí, không tràn qua viền.
• Chữ nhỏ vẫn đọc được bằng mắt thường.
• Mặt sau được thiết kế, không chỉ in logo.
• Khoen gắn dây chắc, dây không xoắn hay sờn mép.
• Bộ phận rời, nếu có, khớp gọn và không lỏng lẻo.

• Huy chương hợp kim có bị gỉ không? Lớp mạ bảo vệ khá tốt trong nhà, nhưng kim loại xỉn nhanh hơn khi độ ẩm cao. Hãy để nơi khô ráo.
• Vì sao huy chương đúc thường đắt hơn huy chương dập? Khuôn phức tạp hơn, tốn nhiều kim loại hơn và có thêm công mài, mạ, tô men.
• Men có bị bong không? Men làm đúng cách bám chắc. Tránh làm rơi xuống nền gạch và tránh hóa chất tẩy rửa mạnh.
• Vì sao mẫu mới cần thời gian? Vì phải dựng mẫu nổi và làm khuôn riêng trước khi sản xuất tấm đầu tiên.

• Cloisonné? What’s That You Say?, Antiques Roadshow, PBS
• Basic Care of Coins, Medals and Medallic Art, Canadian Conservation Institute